In Spanje zijn de wijnindustrie en de toeristische sector de laatste jaren dichter tot elkaar gebracht. Particuliere bodega’s, de traditionele Spaanse wijnhuizen die vroeger uitsluitend op de wijnproductie waren gericht, veranderen in ware musea. Om die reden worden de meest toonaangevende architecten gevraagd om wat zich normaal gesproken ondergronds bevindt, aan de oppervlakte te brengen.
Het wijnhuis Protos in Peñafiel, dat in particuliere handen is maar als een coöperatie wordt beheerd, is één van de bedrijven die zich, met behulp van het architectenteam van Richard Rogers, op deze vernieuwing in de wijnindustrie heeft gestort.
Ondergronds
Het perceel waarop dit gebouw zich bevindt, heeft een oppervlakte van ongeveer 7.000 m². Het ligt aan de voet van een hoge rots waarop het kasteel staat waarin op dit moment het Wijnmuseum is gehuisvest. Er is op dit perceel 20.000 m² vloeroppervlak gerealiseerd waarvan het grootste gedeelte ondergronds ligt. De productie van wijn vereist een rustige, stabiele omgeving, met een constante temperatuur tussen de 14 en 16°C. Deze thermische omstandigheden worden in de traditionele architectuur zonder enige vorm van koeling bereikt door de installaties in te graven op een diepte die kan variëren van twee tot wel dertig meter. De kosten van de aanleg zijn aanzienlijk, vanwege het grote oppervlak dat moet worden uitgegraven, maar de besparing tijdens het gebruik en de minimale impact op de omgeving, compenseren deze initiële investering ruimschoots.
De ondergrondse positie van de vertrekken waar de productie van de wijn plaatsvindt, maakt het ook mogelijk het nieuwe gebouw door middel van een tunnel met de bestaande bodega te verbinden.
Dit functionele systeem is afgekeken van wat in dit gebied gebruikelijk was. Daarbij is gebruik gemaakt van traditionele bouwmaterialen, enerzijds dankzij de dialoog met de klant die over een grote historische kennis beschikte en anderzijds omdat men aan het gebouw geen industriële uitstraling wilde meegeven. Aardewerk, steen en hout zijn een aantal voorbeelden van materialen die in het gebouw worden gecombineerd.
één met het landschap
Het deel van de bodega dat boven de grond uitsteekt, bestaat uit vijf met elkaar vervlochten gewelven die ten opzichte van elkaar iedere keer een stukje inspringen en op een netvormige structuur steunen die inloopt om zich aan de driehoekige vorm van het perceel aan te passen. Door het dak in vijf kleinere stukken op te delen, lijkt het gebouw kleiner en opgenomen in de traditionele lappendeken van het landschap met uitgestrekte velden, wijngaarden en hier en daar het dak van een boerderij.
Transparante gevel
De overgang van het dak naar het grootste deel van het gebouw waar zich de ondergrondse wijnproductie bevindt, wordt gevormd door een glazen gevel die het pronkstuk vormt van de voorgevel. De glazen gevels, en ook glazen binnenwanden, zijn gemaakt met het CW 50 systeem.
Deze transparante oplossing werd enerzijds ingegeven door de noodzaak een natuurlijke lichtinval te creëren, zowel voor de verwerking van de druiven als voor de laatste fase van de productie wanneer het belangrijk is de natuurlijke kleur van de wijn te kunnen waarnemen. En anderzijds wordt hiermee een relatie tussen het dorp en de bodega tot stand gebracht, omdat de bodega er een min of meer openbaar karakter door krijgt. Dit laatste past perfect bij het idee achter het project, want veel van de leden van de coöperatie zijn ook inwoners van Peñafiel. Ongeveer 250 gezinnen uit het dorp zijn van de bodega afhankelijk. De vrije toegang vanaf de straat, het feit dat het terrein niet is afgesloten en dat de gebruikelijke bewegwijzering met een verplichte route ontbreekt, ondersteunen deze kenmerkende eigenschap van het project.
De periode van de wijnoogst die over het algemeen begin oktober plaatsvindt, betekent een aantal dagen keihard werken, vaak ook ’s nachts. Op die momenten werkt het gebouw, dankzij die transparantie, als grote lantaarn die de plek waar de druivenplukkers samenkomen, verlicht.
Functionaliteit
Vanwege de voorwaarde om een constante temperatuur te handhaven en tegelijkertijd bescherming tegen de zon te bieden, is gekozen voor een ventilerend dak met dakpannen. Dit werkt hetzelfde als de ventilerende gevel, waarbij er een interne luchtstroom ontstaat die de warmte verdrijft en in staat is de invloed van de zon tot wel 30 procent te verminderen. Daarbij komt nog het feit dat het dak voorbij de gevel doorloopt, zodat de gevel nog extra beschermd wordt tegen zonnestralen.
Deze overhangende gewelven steunen op een aantal parabolen en vormen op deze manier een dubbele structuur, een buitenste boog en een binnenste parabool die de horizontale druk van de bogen van het grote dak in verticale krachten verandert en al het gewicht op de grote netvormige draagconstructie van prefab beton kolommen overbrengt.
Het gebouw van Richard Rogers slaagt er in om openheid te bieden aan een proces van wijnproductie dat voorheen onder de grond verborgen bleef. Het resultaat is van zo’n eenvoud dat het net lijkt alsof de logische ontwikkeling van het wijnambacht wel moest uitmonden in een gebouw als dit.